Wanneer wordt gemak bij Big Tech een risico voor publieke zeggenschap?

Wanneer wordt gemak bij Big Tech een risico voor publieke zeggenschap?

Een gemeente koopt handige software. Een school kiest hetzelfde platform als andere scholen. Een ziekenhuis bouwt verder op een bestaande clouddienst. Iedere beslissing kan afzonderlijk verstandig lijken. Toch kan de optelsom eindigen in een publieke sector die nauwelijks nog kan vertrekken bij een handvol leveranciers.

Dat is voor mij het belangrijkste politieke probleem van Big Tech: niet alleen wie onze gegevens ziet, maar wie feitelijk kan bepalen onder welke voorwaarden essentiële diensten blijven werken. Prijsverhogingen, contractwijzigingen en technische afhankelijkheden krijgen een ander gewicht zodra overstappen jarenlang voorbereiding vraagt.

De Europese Data Act, die sinds september 2025 van toepassing is, bevat regels om overstappen tussen aanbieders van dataverwerkingsdiensten te vergemakkelijken. Dat is een relevante stap. Maar een juridisch recht om gegevens mee te nemen betekent nog niet dat alle toepassingen elders direct functioneren. Gegevens, programmatuur, koppelingen en opgebouwde kennis zijn verschillende onderdelen.

Ik zou bij publieke aanbestedingen daarom één ongemakkelijke vraag verplicht stellen: laat zien hoe we weer wegkomen. Niet als vrijblijvende alinea, maar als geteste mogelijkheid met kosten, termijnen en verantwoordelijkheden. Een exitplan dat pas bij een conflict wordt geschreven, komt te laat.

Open standaarden kunnen helpen. Openbronsoftware kan controle en keuze vergroten, maar is evenmin gratis in beheer. Je hebt mensen nodig die systemen kunnen onderhouden, beveiligen en doorontwikkelen. Wie alleen de licentieprijs vergelijkt, kan de werkelijke kosten aan beide kanten missen.

Ook “Europees” is geen automatische kwaliteitsgarantie. Een Europese leverancier kan eveneens gesloten technologie en ongunstige contracten aanbieden. Omgekeerd kan een buitenlandse aanbieder onder goede voorwaarden waardevol zijn. Publieke zeggenschap vraagt dus meer dan een vlag op het datacentrum.

De tegenwerping is snelheid: overheden kunnen niet ieder hulpmiddel zelf bouwen. Dat hoeft ook niet. Ze moeten wel voldoende kennis behouden om eisen te stellen en alternatieven serieus te beoordelen. Uitbesteden van uitvoering mag niet ongemerkt veranderen in uitbesteden van beslissingsmacht.

Welke digitale dienst vind jij zo essentieel dat een overheid altijd een werkend alternatief en een aantoonbare overstapmogelijkheid moet hebben?

Bronnen
Europese Commissie, 12 september 2025 — toepassing Data Act: https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/news/eu-data-act-gives-users-control-over-data-connected-devices
Europese Commissie — Data Act explained, hoofdstuk VI: https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/factpages/data-act-explained

Afbeelding: AI-illustratie, geen foto van een werkelijke gebeurtenis.